Gezi notlarım
Çanakkale Gelibolu gezi rehberi hazırlarken sadece şehitlikleri değil, yıllardır ziyaret ettiğim tüm noktaları kendi deneyimlerimle bir araya getirdim.
Emperyalist güçlere karşı zafer kazanılabileceğini dünyaya gösteren ve 20. yüzyıldaki bağımsızlık hareketlerine ilham veren bu topraklar, tarihin son “centilmenler savaşı”na da sahne oldu ve her gelişimde beni derinden etkilemeyi başardı.
Ama bu kez amacım sadece şehitlikleri gezmek değildi. Yıllardır fotoğraflarını gördüğüm Anzac Şafak Ayini’ne (Anzac Dawn Service) katılarak geceyi Anzac Koyu’nda geçirmek ve çıkarmanın başladığı 25 Nisan şafak vaktinde Gelibolu Yarımadası’nın atmosferini yerinde yaşamak istiyordum.
Anzac Şafak Ayini’ne katılabilmek için 24 Nisan gecesi Anzac Koyu’na geldim. O geceyi, bir zamanlar savaşın başladığı sahilde binlerce kişiyle birlikte geçirmek başlı başına unutulmayacak bir deneyimdi.
Beni en çok etkileyen an Anzac Koyu’nda gün doğumunu beklediğimiz saatlerdi. Hava henüz aydınlanmamıştı. Binlerce insan neredeyse hiç konuşmadan törenin başlamasını bekliyordu. Henüz şafak sökmeden, Aborjinlerin geleneksel çalgısı Didgeridoo’nun sesi Anzac askerlerinin anısını onurlandırırken hissettiklerimi kelimelere dökmek gerçekten zor. Sonradan öğrendim ki bu enstrümanın çıkardığı düşük frekanslı titreşimler insanın göğüs boşluğunda hissediliyormuş. Belki de o yüzden, o an, yalnızca kulaklarımla değil, bütün bedenimle duyuyormuş gibi hissettim.
Tören sırasında, Mustafa Kemal Atatürk’ün Anzak annelerine hitaben yazdığı o meşhur mektup da okundu. Yarbayın okuduğu o anı videoya kaydettim. Aşağıda izleyebilirsiniz.
“Bu memleketin toprakları üstünde kanlarını döken kahramanlar! Burada bir dost vatanın toprağındasınız. Huzur ve sükun içinde uyuyunuz. Sizler, Mehmetçiklerle yan yana, koyun koyunasınız.
Uzak diyarlardan evlatlarını harbe gönderen analar! Gözyaşlarınızı dindiriniz. Evlatlarınız bizim bağrımızdadır. Huzur içindedirler ve huzur içinde rahat uyuyacaklardır. Onlar, bu toprakta canlarını verdikten sonra, artık bizim evlatlarımız olmuşlardır.“
İşin doğrusu, tarihi yarımada anlatması en zor yerlerden biri. Çünkü Gelibolu’da gezerken gördüğünüz her tepe, her dere yatağı ve neredeyse her ağacın altında bir hikâye var. Türk askerinin de, Anzac askerinin de bıraktığı izler bugün hâlâ hissediliyor. Aradan geçen yüz yılı aşkın zamana rağmen savaşın sessizliği insanın üzerinde garip bir etki bırakıyor.
Beni en çok düşündüren şey, buranın yalnızca bizim için değil, Avustralya ve Yeni Zelanda’dan gelen binlerce insan için de çok özel bir anlam taşımasıydı. Her yıl binlerce kilometre yol kat edip gün doğumunu burada karşılamalarının sebebi de sanırım bu ortak hafızayı yaşatmak. Yüz yıl önce birbirine kurşun sıkan askerlerin torunlarının bugün aynı koyda birbirlerini saygıyla selamlayabilmelerinde, Atatürk’ün ortaya koyduğu barış anlayışının çok büyük payı olduğunu düşünüyorum.
Gelibolu Tarihi Alanı oldukça geniş. Şehitlikleri rastgele gezmek yerine belirli bir rota izlemek hem zaman kazandırıyor hem de olayların geçtiği yerleri daha anlamlı bir sırayla görmenizi sağlıyor. Ben de bu yazıda ziyaret ettiğim noktaları kendi rotama göre sıraladım. Her durağın kısa hikâyesini, koordinatlarını ve fotoğraflarını da ekledim.
Aşağıda önerdiğim gezi rotasını, konum bilgilerini ve ziyaret sırasında çektiğim fotoğraf ile videoları bulabilirsiniz.
Eğer bir gün yolunuz Çanakkale’ye düşerse, bu rota size yol gösterir. Ama Gelibolu’yu gerçekten tanıyacağınız yer, haritalar değil; şehitliklerin arasındaki o derin sessizlik olacaktır.
1. Akbaş Şehitliği
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/gyYnri8KYUz8phoD8
Tarihi yarımadaya muhtemelen Gelibolu tarafından gireceksiniz. Sizi ilk karşılayacak şehitlik Akbaş olacaktır. Cephe gerisindeki lojistik limanlardan biri olan Akbaş’ta sembolik bir şehitlik bulunuyor. Gerçek mezarlar ise hemen yan taraftaki tepede. İşin doğrusu ben burada fazla vakit harcamazdım. Tarihi Alan’da çok daha etkileyici duraklar sizi bekliyor.
2. Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/MA2wQnRXDD5CBNrr5
Çanakkale savaşını anlatan ve kullanılan kıyafetler, silahlar, malzemeler gibi objelerin sergilendiği modern müzedir. Beni en çok etkileyen obje havada çarpışmış iki mermi olmuştu. Eğer çok kalabalık değilse müzeyi görmenizi öneririm.
3. Anzac Koyu tören alanı
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/tfdWUtrYhDs8AnnJ8
Anzakların (İngiliz sömürgesi olan Avustralya ve Yeni Zelanda’dan Çanakkale’ye getirilen askerlerin ortak adı ANZAC) 25 Nisan 1915 sabahı şafak vakti çıkarma gemileriyle karaya çıktıkları yer. Sırtınızı denize dönerseniz karşınızda Arıburnu uçurumlarını göreceksiniz. Bu uçurumların arkasında 57. Alay şehitliği, Bomba sırtı, Kanlı sırt, Lone Pine anıtı gibi çok bilinen sembol yerler bulunuyor. Biraz daha sola bakarsanız karşınızdaki tepeler meşhur Conkbayırı.
4. Albayrak Sırtı
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/Q8EGynyJHPxo6eBKA
Anzac’ların ilerleyişini durdurmak için yaşanan göğüs göğüse mücadelenin yaşandığı hattın başlangıç bölgesidir. Bulunduğunuz yolda ilerledikçe bu çarpışmaların yaşandığı siperleri göreceksiniz. Yer yer siperler arasındaki mesafe 8-10 metreye düşmüş.
Tarihi Alan Başkanlığı son yıllarda buradaki şehitlikleri farklı bir anlayışla düzenlemiş. Dağınık yerleştirilen mezar taşlarının savaşın karmaşasını sembolize ettiği söyleniyor. İşin doğrusu ben bu yaklaşımı çok sevemedim. Çevre düzenlemesi ihmal edilirse ilk bakışta terk edilmiş hissi veriyor.
5. Mehmetçiğe Saygı Anıtı
Google Maps Linki: https://maps.app.goo.gl/AqbtbRLDv3rWPSKf6
Özellikle İngiliz asker mektuplarında, savaş esnasında yaşanan vahşetin yanı sıra insani değerlerin ne kadar öne çıktığına dair çok anı var. Bu heykel de savaşta yaşanmış gerçek bir hikayenin heykelidir.
6. Kanlısırt Yazıtı
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/jf8sCh7cw3dZi6B59
Savaşın ve çatışmaların en sert geçtiği yerlerden biridir. Yazıtı arabadan görüp geçebilirsiniz
7. Lone Pine Anıtı
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/W87djZ6n9kmZLgE48
Çatışmalar esnasında Avustralya ve Yeni Zelanda askerlerinin çok kayıp verdiği noktalardan biridir. Savaş esnasında burada tek bir çam ağacının bulunmasından dolayı yalnız çam adını almıştır. Bugün alanda bulunan tek çam ağacının da savaş esnasında orada olan ağacın kozalaklarından filizlendiği düşünülür. 2025’te katıldığım Anzac şafak ayininin devamı burada yapılmıştı.
8. 57. Alay Şehitliği
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/ZCg1tYAhfBAdGh8h9
Yarbay Mustafa Kemal’in “Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!” sözüyle taarruza geçen alayın anısına yapılmış anıttır. Şehitlikteki mezarlar semboliktir. Girişte bulunan dede torun heykeli 108 yaşında vefat eden Çanakkale Gazisinin anısına yapılmıştır. Bazı kaynaklara göre dünyanın en yaşlı gazisi olduğu düşünülmektedir.
9. Arıburnu Yarları, Cesaret Tepe, Anzac su depoları
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/M2bVYDjKm9AyAeJY9
57. Alay Şehitliğinden Conkbayırı istikametine giderken sola yol ayrımından girerseniz Anzac’ların su depolarını, gerçek siperleri ve Anzac çıkarmasının yapıldığı sahilleri görebilirsiniz. Toprağa gömülü su depolarını görünce savaşın birkaç gün süren bir çıkarma olmadığını daha iyi anladım. Binlerce askerin aylarca burada yaşamaya çalıştığını düşününce savaşın gerçek ölçeği insanın zihninde bambaşka bir yere oturuyor. Yol ayrımına geri dönüp sola dönün Conkbayırı’na doğru devam edin.
10. 9 no’lu siper ve Atatürk heykeli
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/kJGQ1xQb9pi1CXhP9
Haziran 1915’te Albay Mustafa Kemal işte bu siperde mevziye yaslanmış olarak dürbünle Anafartalar ovasındaki düşman hareketliliğini izlerken bir Binbaşı tarafından fotoğrafı çekilir. Elinde dürbün, arkasında üç askerle çekilmiş bu fotoğraf Atatürk’ün ikonik fotoğraflarından biridir. Buradaki heykel de o fotoğrafın gerçekten çekildiği nokta olan buraya 2024 yılında yerleştirilmiştir. Yoldan heykele giden platformun etrafında siper kalıntılarını görebilirsiniz.
11. Conkbayırı
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/XunFaM1abeRqqm9dA
Anafartalar Kahramanı ünvanını alan Yarbay Mustafa Kemal’in askeri dehasını ispat ettiği çatışmaların gerçekleştiği bölgede en yüksek hakim tepedir. Sonradan eklenen anıt ve heykellerle başlı başına bir ziyaret bölgesi haline gelmiştir. 2024’te Anzac koyundan Conkbayırına kadar olan ormanlık alan yanmış ama anıtlar bölgesi kurtarılmıştı. Yangından 15 gün sonra bölgedeydim ve bölge hâlâ is kokuyordu. Atatürk’ün saatine isabet eden şarapnel parçası olayı da bu bölgede meydana gelmiştir.
12. Topçular Sırtı
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/nGweWFDwkVN52pB26
Anafartalar bölgesine hakim top mevzilerinin bulunduğu sırttır. Anzac çıkarması yapılırken ilk gün bu sırtı ele geçirmeyi planlamışlardır. Ancak bu bölgeyi savaş boyunca asla ele geçirememişlerdir. Yolu takip ettiğinizde sizi Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi’ne geri götürecek. Sola dönüp Eceabat istikametini takip edin.
13. Eceabat
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/tLKzBR89Nt4CziJ39
Küçük bir balıkçı kasabasıdır. Çanakkale Feribotu kalkış noktalarından biridir.
14. Kilitbahir Kalesi
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/unX3WZZWt67JvLBy7
Boğazın en dar yerine Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılmış kaledir. Hemen yanında Namazgah Tabyası var. Boğaz savunmasındaki önemli top tabyalarından biri. Kalenin bence en güzel yanı üç yapraklı yonca şeklindeki tasarımı. İçini gezmeye değmez bence dıştan görmek yeterli. Kalelerin adının bahir olması dikkatimi çekmişti. Bahr deniz demekmiş. Kilitbahir ve Seddülbahir Deniz kilidi ve deniz seddi anlamına geliyormuş.
15. Namazgah Tabyası
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/ba2j4urunoCC6nj58
Kilitbahir kalesinin hemen yanında yolun solunda bulunuyor. İçinde cephanelikler, asker koğuşları, bonet adı verilen mühimmat odaları ve sığınaklar var. Toplamda 20 den fazla top mevzii ile boğazın deniz geçişine karşı en önemli savunma noktasıdır. Eskiden sığınakların içi askeri eşyaların sergilendiği salonlar şeklindeydi. Son durumu nedir bilmiyorum. Yere nasıl düşerse düşsün bir ucu havaya bakan sivri demirleri burada görmüştüm. İngilizler Türklerin geçeceği yerlere havadan bunları atmışlar ve taarruz esnasında çarıkları delinen Türk askerleri ayaklarından ağır yaralanmışlar. Sanırım bu demirlerden Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi’nde de sergileniyordu.
16. Seyit Onbaşı Anıtı
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/u5wYEWfatkQhUytU8
Hepimizin defalarca dinlediği hikayedir, Bombardumanda Mecidiye Tabyasındaki topların vinçleri bozulur ve Seyit Onbaşı 275 kiloluk top mermilerini kucaklayıp 3 defa topa yüklemeyi başarır. Bu mermilerden bir İngiliz HMS Ocean’a isabet eder e geminin batmasıyla sonuçlanır. Seyit Onbaşının mermiyi kucaklarken çekilmiş bir fotoğrafı vardır fakat bu fotoğraf sonradan çekilmiştir ve fotoğraftaki mermi içi boş eğitim mermisidir. Yani bu fotoğraf savaş sırasında değil, daha sonra canlandırma amacıyla çekilmiştir
17. Soğanlıdere Şehitliği
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/4QGXJoM72hGjbHPeA
Aslında ilkyardım yeri ve lojistik merkezidir. Burada çatışma olmamıştır. Yarımadanın güneyindeki çatışmalarda yaralanıp buraya getirilenlerden şehit olanlar bu bölgede defnedilmiştir.
18. Şahindere Şehitliği
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/83e1v96oUtAVoK6Z9
Burası da cephe gerisinde şehit olanların toplu mezarlarının olduğu bir bölgedir. Getirilen yaralılardan şehit olanlar bu bölgede defnedilmişler. Kimliği bilinen 2binden fazla ve kimliksiz binlerce şehidin yattığı topraklar. Bugün hem sembolik şehitlik hem gerçek mezarlar ziyarete açık. Orijinal bir teğmen mezarı korunmuş durumda. Sadece rütbeli subayların isimli mezar taşı olması diğer askerlerin eğer şansları varsa başına bir taş dikilmiş olduğu geri kalanın ise araziye öylece gömüldükleri dikkatimi çekmişti.
19. Hilal-i Ahmer Çanakkale Şehitlik Hastane Müzesi
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/xA1ehTtyqUKYaB3D8
Temsili siperlerden geçilerek girilen müze savaşa sağlıkçılar gözüyle bakmayı sağlayan bir yer. Savaş zamanında kullanılan gerçek sağlık aletlerinin de sergilendiği güzel bir müze. Ama sanıyorum ki bayram tatilinde çok kalabalık olacaktır.
20. Sargıyeri Şehitliği
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/RJXEvoXWhFeBdQcT9
Ziğindere şehitliği diye de biliniyor. Tarihi yarımadada beni en çok etkileyen yerlerden biridir. Uğrarsanız şehitlikteki yazıtları okumanızı öneririm. Binlerce şehidin kemiklerinin bahar yağmurlarıyla ortaya çıkmasını anlatan yazıtı yıllardır onlarca defa okumaya rağmen her defasında ağlıyorum. Burası sağlık tesisi olmasına rağmen, savaş suçu işleyen bir İngiliz gemisi tarafından bombalanmış ve 5bine yakın askerimiz toplu olarak şehit olmuş. Eğer buraya giderseniz ortamın sessizliği içindeki kuş seslerini dinleyin derim.
21. Nuri Yamut Anıtı
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/TZ7NAwNPeCQEAmw66
Sargı Yeri Şehitliğinin biraz ilerisinde solda. Özelliği bölgedeki en büyük Türk toplu mezarı olması ve devlet tarafından değil bir şahıs tarafından yaptırılan tek anıt olmasıdır. 1943’te Gelibolu Kolordu Komutanı olan Nuri Yamut sığ siperlere gömülmüş şehit kemiklerinin yüzeye çıktığını görünce İstanbul’daki evini satıp bu anıtı yaptırmış ve 10bine yakın şehidimizin kemikleri anıtın altındaki toplu mezara defnedilmiş.
22. Seddülbahir Kalesi
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/mVnf251SCLwonz1G6
1659’da yapılmış. Çanakkale Boğazının girişinde yer alan kaledir. Kale içinde Alman Krupps firmasının ürettiği toplar sergilenmektedir. Toplardaki döküm işçiliği beni çok etkilemişti. Yakın tarihte restore edilmiş ve ödüller almış bir kaledir. Kalede yer alan sergi salonlarından birinde Çanakkale savaşını anlatan satranç tahtası dikkatimi çekmişti.
23. Helles Memorial
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/RweCAmG74eR16YkC9
İngilizlerin Gelibolu’da sulara gömülen 20binden fazla askeri ve batan gemilerle denizaltıları için yaptığı anıttır. Ertuğrul Tabyasına çok yakın, Ege denizine hakim bir tepede yer alır. Otoparkı çok geniştir ve genelde sakindir.
24. Lancashire Landing Cemetery
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/h6rRsSNQRLDEPMpU6
İngiliz milletler topluluğunun Tekke Koyuna yaptığı çıkarma sonrası yaşanan çatışmalarda kaybettiği 1200den fazla askerin yattığı yerdir. Binlerce kilometre uzaktaki mezarlıklarına nasıl güzel baktıklarını görmek beni etkilemişti. Genelde sakindir. Mezarlığın yan tarafındaki boşluğa park edip tahta kanatlı kapıyı açarak içeri girdiğinizde henüz 18inde olan askerlerin mezarlarını görebilirsiniz. Buradan geldiğiniz yöne dönmenizi öneririm.
25. Şehitler Abidesi
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/vpFfoDQHAnx3XHNw5
Söyleyecek çok şey yok. 250bin’e yakın kaybımızı sembolize etmek üzere yapılmış abide. Boğaz girişinde Morto Koyunda yer alıyor. Hemen yanında sembolik şehitlikte 60bine yakın şehidimizin adı yazılı.
Çocukluğumdan hatırlarım. Boğazdan geçen gemiler abidenin hizasına geldiğinde üç kez düdük çalar, şehitleri selamlardı. O sesi duymak çocuk aklımla bile beni etkilerdi. Şimdilerde bunu duymuyorum. Bu satırları yazarken araştırdım, Uluslararası deniz trafik kuralları ve güvenlik otoritesi karışıklık olması ihtimaline karşı gemi düdüklerinin selamlama için kullanımını yasaklamış.
26. Kanlıdere Şehitliği
Google Maps linki: https://maps.app.goo.gl/bHVEqZiFqWmCbHnS7
En yeni düzenlenmiş şehitliklerden biridir. Pek bilinmez. Kirte muharebelerinde şehit düşenlerin yattığı yerdir. Hem sembolik şehitlik hem de ağaçlar arasında gerçek mezarların olduğu bir şehitliktir. Abideden dönerken vaktiniz kaldıysa gerçek şehitliği görmek için uğrayabilirsiniz.
Harita ve ulaşım
If you see this after your page is loaded completely, leafletJS files are missing.
Çanakkale Gelibolu Gezi Rehberi
Fotoğraf galerisi
